چاقی ارثی
چاقی بهعنوان یکی از مهمترین مسائل سلامت عمومی در جهان شناخته میشود و با افزایش خطر بیماریهای قلبی-عروقی، دیابت نوع ۲، فشار خون بالا و اختلالات متابولیک مرتبط است. این وضعیت بهطور سنتی ناشی از ترکیبی از عوامل محیطی، رفتاری و تغذیهای در نظر گرفته میشود، اما شواهد علمی نشان میدهد که ژنتیک نیز نقش مهم و تعیینکنندهای در استعداد فرد برای افزایش وزن دارد. مطالعات دوقلوها، خانوادهها و بررسیهای ژنوم گسترده (GWAS) نشان دادهاند که درصد قابل توجهی از چاقی میتواند به عوامل ژنتیکی نسبت داده شود. چاقی ارثی تنها به معنی انتقال ژنهای خاص نیست، بلکه نتیجه تعامل پیچیده ژنها با محیط و سبک زندگی است. در این مقاله، نقش ژنتیک در چاقی، مکانیسمهای بیولوژیک مرتبط، و تأثیر تعامل ژن و محیط بر بروز چاقی بررسی خواهد شد.
چاقی ارثی چیست؟
چاقی ارثی یعنی تمایل بدن شما به اضافه وزن بیشتر به دلیل ژنها و عوامل وراثتی است. بهعبارت دیگر، اگر والدین شما وزن زیادی دارند، احتمال دارد که بدن شما هم راحتتر چربی جمع کند، حتی اگر رژیم غذایی و ورزش شما شبیه بقیه باشد.
چند ژن مهم در این زمینه شناسایی شدهاند:
| ژن | نقش اصلی در چاقی | مثال تأثیر |
|---|---|---|
| LEP | تولید هورمون لپتین، کنترل سیری | کمبود سیگنال سیری → پرخوری |
| MC4R | کنترل اشتها و میزان خوردن | اختلال → افزایش اشتها و وزن |
| FTO | ریسک بالاتر چاقی | افزایش تمایل به خوردن کالری زیاد |
| PPARG | ذخیره چربی و متابولیسم بدن | کنترل نحوه ذخیره چربی |
| ADRB3 | سرعت سوزاندن کالری و چربی | کاهش سوخت و ساز → راحتتر افزایش وزن |
اغلب چاقی ارثی نتیجه ترکیبی از چندین ژن است، نه فقط یک ژن خاص. در موارد نادر هم بعضی سندرمهای ژنتیکی مانند Prader-Willi باعث چاقی شدید از کودکی میشوند.
شواهد علمی درباره چاقی ارثی
تحقیقات وب سایت PMC نشان دادهاند که ژنها نقش مهمی در چاقی دارند. یکی از روشهایی که دانشمندان استفاده میکنند، مطالعه دوقلوها و خانوادهها است. دوقلوهای همسان که ژنهای یکسان دارند، معمولاً وزن مشابهی پیدا میکنند، حتی اگر سبک زندگیشان کمی متفاوت باشد. همچنین مطالعات خانوادگی نشان میدهد اگر والدین اضافه وزن داشته باشند، احتمال چاقی فرزندان بیشتر است، و تخمین میزنند که وراثت چاقی میتواند بخش زیادی از تفاوت وزن را توضیح دهد (بر اساس تحقیقات ژنتیک انسانی و برآوردهای وراثتی).
علاوه بر این، بررسیهای ژنتیکی پیشرفته به نام GWAS ژنهایی مثل FTO و MC4R را پیدا کردهاند که با افزایش ریسک چاقی مرتبط هستند، و این یافتهها در جمعیتهای مختلف تکرار شدهاند.
مکانیسمهای بیولوژیک چاقی ارثی
چاقی ارثی به این دلیل رخ میدهد که ژنها روی چند مکانیزم مهم در بدن تأثیر میگذارند. یکی از این مکانیزمها کنترل اشتها است. ژنهایی مثل LEP و MC4R به بدن میگویند که کی سیر شدهایم و کی باید غذا بخوریم. اگر این سیگنالها درست کار نکنند، ممکن است فرد حتی زمانی که به اندازه کافی غذا خورده، باز هم احساس گرسنگی کند. مکانیزم دیگر مربوط به سوخت و ساز و ذخیره انرژی است. ژنهایی مثل FTO، PPARG و ADRB3 روی سرعت سوزاندن کالری و نحوه ذخیره چربی اثر میگذارند. یعنی برخی افراد به طور طبیعی انرژی را سریعتر میسوزانند، و برخی دیگر راحتتر چربی ذخیره میکنند. این تفاوتها به همراه ژنهایی که کنترل اشتها را بر عهده دارند، استعداد فرد برای چاقی را شکل میدهند.
پیامدهای بالینی چاقی ارثی
-
افزایش خطر بیماریهای قلبی-عروقی
-
دیابت نوع ۲ و مشکلات متابولیک
-
فشار خون بالا
-
افزایش چربی خون (کلسترول و تریگلیسیرید)
-
مشکلات هورمونی و غدد درونریز
-
مشکلات حرکتی و دردهای مفصلی
-
اختلالات رشد در کودکان با سندرمهای ژنتیکی نادر
-
اختلالات رفتاری و مشکلات روانی در برخی سندرمها
آزمایش های مرتبط با چاقی ارثی
| آزمایش | کاربرد مرتبط با چاقی ارثی |
|---|---|
| PGD | بررسی جنین قبل از لقاح برای ژنهای سندرمهای نادر چاقی |
| PND | تشخیص ژنتیکی قبل از تولد برای اختلالات مرتبط با چاقی |
| سلفری | شناسایی تغییرات کوچک ژنها مرتبط با سندرمهای چاقی |
| MLPA | بررسی کپی ژنها در ژنهای سندرمهای چاقی |
| کاریوتایپ | تشخیص تغییرات کروموزومی مرتبط با سندرمها و اختلالات رشد |
نتیجهگیری
چاقی ارثی یعنی تمایل بدن به اضافه وزن بیشتر به دلیل ژنها و وراثت. چندین ژن شناخته شده مثل LEP، MC4R، FTO و ژنهای مرتبط با سندرمهای نادر میتوانند روی اشتها، سوزاندن انرژی و ذخیره چربی تأثیر بگذارند. با این حال، داشتن ژنهای مرتبط به معنی قطعی بودن اضافه وزن نیست و سبک زندگی، تغذیه سالم و ورزش همچنان نقش بسیار مهمی دارند. آزمایشهای ژنتیکی مانند PGD، PND، NIPT، سلفری، MLPA و کاریوتایپ بیشتر برای شناسایی سندرمهای ژنتیکی نادر که باعث چاقی شدید میشوند کاربرد دارند و میتوانند به پیشگیری، تشخیص و برنامهریزی بهتر برای سلامت افراد کمک کنند.
درباره نویسنده
دکتر مجید خیراللهی
تجربه بیش از ۲۵ سال مشاوره های ژنتیکی دکتر خیراللهی، نقطه شروعی بود برای تأسیس آزمایشگاه ژنآزما در سال ۱۳۹۷؛ آزمایشگاهی که امروزه به عنوان یکی از بهترین و مجهزترین مراکز ژنتیکی اصفهان شناخته شده.
بدون دیدگاه